Anh Hoàng Văn Kiểm (39 tuổi, quê ở xã Thanh Tùng, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An) không coi mình là một chuyên gia về nông nghiệp. Anh chia sẻ, việc phục tráng và phát triển cây sâm Thổ Hào bắt nguồn từ sự tò mò và tính liều vốn có trong anh.
Sau khi tốt nghiệp khoa Lịch sử khoa học, Đại học Khoa học Huế, anh Kiếm đã tham gia vào việc nghiên cứu, biên soạn sách lịch sử tại nhiều địa phương. Nhờ đó mà anh có được cơ duyên biết đến giống sâm Thổ Hào tưởng chừng như đã biến mất khỏi quê hương mình.
“Vào năm 2010, trong quá trình tham gia vào đội ngũ biên soạn cuốn Lịch sử Đảng bộ xã Thanh Giang, tôi thấy các cụ cao niên và một số tư liệu nói sâm Thổ Hào là sản vật tiến vua của địa phương. Vì có tính tò mò nên tôi đã đi dò hỏi, đi đến nhiều nơi trong vùng nhất là các nhà thờ xem ở đó có lưu giữ thông tin nào hay không.
Thực ra, thời điểm đó tôi không có nhiều thời gian để chuyên tâm đi tìm nên đã phải tốn mất 2 năm mới tìm thấy cây sâm Thổ Hào, có ở trong khuôn viên nhà thờ họ Phạm ngay tại vùng đất Thổ Hào năm xưa.
Theo sử sách ghi lại thì cây sâm này đã được cụ Phạm Kinh Vỹ, là tiến sĩ thời nhà Lê đưa về trồng ở vùng Thổ Hào (thuộc các xã Thanh Tùng, Thanh Mai, Thanh Giang, một phần xã Thanh Hà, huyện Thanh Chương ngày nay) từ hơn 300 năm trước”, anh Kiếm kể lại quá trình tìm hiểu về cây sâm Thổ Hào.
Từ 2 quả sâm với 27 hạt mà anh xin được ở nhà họ Phạm, anh Kiểm đã bắt tay vào quá trình ươm và trồng thử nghiệm giống sâm này. Vào thời điểm đó không có quy trình nào hướng dẫn quy trình trồng, chăm sóc cây sâm Thổ Hào. Tuy nhiên, là một người con lớn lên giữa đồng ruộng nên anh Kiếm đã tự mình tìm cách ngâm ủ để ươm giống sâm.
Anh Kiểm vừa trồng vừa nghiên cứu, tìm tòi, cùng với sự giúp đỡ của một người bạn bên ngành nông nghiệp, sau 3 năm không ngừng mày mò cuối cùng anh Kiểm cũng đúc kết được quy trình trồng và chăm sóc giống sâm này.
Theo chia sẻ của anh Kiểm, giống sâm Thổ Hào tuy dễ trồng, dễ sống nhưng để thu được củ thì hoàn toàn không dễ dàng. Sâm Thổ Hào là loại cây rễ màng, nếu trồng quá thưa hoặc quá dày thì chất lượng cũng như năng suất của củ không cao dẫn đến không có hiệu quả về mặt kinh tế.
Sau nhiều năm nghiên cứu và thử nghiệm anh Kiểm đã đưa giống sâm Thổ Hào ra trồng ở quy mô lớn. Ảnh: Hoàng Văn
“Phải mất 3 năm, cứ 1 tháng thì phải nhổ 1 cây lên để kiểm tra sự phát triển của bộ rễ thì tôi mới đúc kết được “tỷ lệ chuẩn” cho khoảng cách giữa các cây sâm. Mỗi cây phải cách nhau 40cm thì rễ cây mới phát triển thành củ đạt được kích thước quy định, nghĩa là mỗi 1ha thì trồng khoảng 31.250 cây, mật độ này vừa giúp đảm bảo dinh dưỡng cho cây, vừa giúp cho củ sâm to và khỏe hơn”, đây chính là kinh nghiệm mà anh Kiểm đúc kết được.
Anh tâm sự rằng, mục đích anh phục tráng giống sâm này không chỉ mong muốn giữ gìn sản vật của ông cha mà còn vì giá trị về kinh tế và dược liệu của loại cây này. Vậy nhưng, giữa việc thử nghiệm với việc trồng cây đại trà thì lại là một quá trình dài với nhiều thăng trầm.
Ban đầu, anh đưa giống sâm này đi trồng ở huyện Nam Đàn, sau đó thì mang đến các địa phương khách để trồng thế nhưng cây sâm phát triển không như anh kỳ vọng.
“So với những nơi khác thì vùng đất Thổ Hào xưa, nay là các xã Thanh Tùng, Thanh Mai, Thanh Giang, Thanh Hà có thổ nhưỡng phù hợp với sự phát triển và sinh trưởng của cây hơn, đồng thời trồng ở vùng này thì của sâm có dược tính tốt nhất”, anh Kiểm nói.
Không từ bỏ tại đây, anh Kiểm lại tiếp tục nghĩ đến mô hình trồng phù hợp hơn. Anh đã chuyển giao giống sâm, kỹ thuật và quy trình chăm sóc sâm cho một số hộ dân ở các địa phương đồng thời cam kết về đầu ra. Tuy nhiên, phương án này không tối ưu bởi không phải hộ dân nào cũng đảm bảo thực hiện đúng quy trình trồng và chăm sóc cây.
Thêm một thời gian dài nghiên cứu và thử nghiệm nữa thì đến năm 2021, anh Kiểm đã bàn bạc với các thành viên của Hợp tác xã Hưng Thịnh để thuê đất trồng sâm. Hợp tác xã đã thuê 3ha đất bỏ hoang của xã Thanh Hà sau đó đầu tư thêm kinh phí để trồng sâm một cách quy mô, bài bản hơn.
“Đây là dự án khoa học nên chúng tôi đã được Nhà nước hỗ trợ một phần về lãi suất vay vốn, khoa học kỹ thuật và phân bón cho cây. Cùng với số vốn được hỗ trợ, tôi đã liều vay “vợ” hơn 900 triệu tiền tích góp để mang đi trồng sâm. Thời điểm đó tôi nghĩ, nếu thất bại, chắc chỉ còn nước “cuốn gói” ra khỏi nhà”, anh Kiểm kể lại ngày anh quyết tâm khởi nghiệp với giống sâm tiến vua này.
Lúc đó, vừa tự giám sát việc trồng sâm, anh Kiểm còn đi liên hệ để tìm đầu ra cho sản phẩm của mình. Vào tháng 10/2022, những luống sâm đầu tiên đã được thu hoạch, đảm bảo đầy đủ các tiêu chí về kích cỡ, trọng lượng và cả dược tính. Tuy nhiên, khi mới thu hoạch được 5 tạ bán cho thương lái thì đã xảy ra biến cố.
“Theo yêu cầu của đơn vị thu mua sâm, tôi đã dời ngày thu hoạch đến cuối tháng 10 để cho họ thuận tiện vận chuyển. Thế mà, cách thời điểm thu hoạch sâm 2 ngày thì mưa lớn kéo dài, cộng với thủy điện ở thượng nguồn xả lũ đến khiến cho 100% diện tích sâm còn lại ngập dưới 2m nước. Vụ đầu tiên coi như là mất trắng”, anh Kiểm ngậm ngùi kể lại.
Nhưng nói không với bỏ cuộc, anh Kiểm đã gieo lứa sâm mới vào cuối năm 2022. Thật may, lần này trời không phụ người có lòng, với 1,8ha đất trồng cho sản lượng 4 tấn củ sâm, đến nay sâm đã được thu hoạch hết.
Trên thị trường hiện nay giá sâm tươi rơi vào khoảng 200.000-450.000 đồng/kg tùy thuộc vào kích cỡ của của sâm. Giá củ sâm khô vào khoảng 100.000 đồng đến 1,3 triệu đồng/kg. Bên cạnh đó, anh Kiểm cùng các cộng sự của mình đã nghiên cứu và áp dụng công nghệ vào các khâu cắt, hong, phơi sấy tạo làm ra bột sâm bán ra thị trường với giá 3,5 triệu đồng/kg.
Ngoài việc tự bán sản phẩm của mình, hợp tác xã Tân Hưng Thịnh còn giúp các hộ sản xuất thảm gia dự án trên địa bàn huyện Thanh Chương tiêu thụ sản phẩm. Theo tính toán của anh Kiểm, sau khi trừ đi các loại chi phí thì hợp tác xã thu về hơn 500 triệu đồng tiền lãi.
Ông Đặng Hữu Biền - Chủ tịch UBND xã Thanh Hà cho biết, sau thời gian thử nghiệm trồng sâm Thổ Hào thì thấy được loại sâm này phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng của địa phương mình.
Với giá bán lẻ từ 250.000 đồng/kg thì hiệu quả kinh tế của sâm Thổ Hào cao hơn nhiều so với các loại cây trồng truyền thống khi trồng trên một đơn vị diện tích. Do đó, người dân địa phương rất hứng thú với kế hoạch phát triển kinh tế từ giống sâm này.
“Chúng tôi mong muốn thời gian tới sẽ có doanh nghiệp đầu tư nhà máy chế biến giúp bao tiêu sản phẩm cho người dân địa phương, đồng thời đưa các sản phẩm chế biến từ sâm Thổ Hào trở thành sản phẩm mang thương hiệu đặc trưng của huyện nhà”, ông Biền nói.
Ngoài việc bán sâm tươi, sâm khô, rượu ngâm sâm, bột sâm thì hợp tác xã cũng đang liên kết với 2 doanh nghiệp để nghiên cứu sản xuất trà sâm, các loại nước giải khát từ sâm; đồng thời phối hợp với Hội Đông y tỉnh để nghiên cứu, đưa sâm Thổ Hào vào làm vị thuốc giúp hỗ trợ điều trị một số bệnh.
Không những thế, hợp tác xã và anh Kiểm còn nhận thấy sâm Thổ Hào vào mùa nở hoa rất đẹp nên đang có kế hoạch phát triển du lịch canh nông, thu hút du khách đến với địa phương vừa tham quan du lịch, vừa chụp ảnh với cánh đồng hoa sâm.
