Cô gái người Dao đi ngược chiều từ bản làng biên giới đến với 2 nước châu Âu
Sinh ra trong một gia đình có đông anh em ở bản Ngám Xá, xã Nậm Chạc, đây là một xã biên giới vùng cao của huyện Bát Xát, Lào Cai. Từ khi bắt đầu đi học, Chảo Thị Yến (32 tuổi) đã có niềm say mê với con chữ và luôn đứng đầu lớp. Thế nhưng, khi học hết cấp 2, Yến đã phải nghỉ học ở nhà để đi hái rau bán sang Trung Quốc và sang đó để làm thuê. Yến cũng từng nghĩ, có lẽ cuộc đời của mình sẽ giống như bao người phụ nữ Dao Tuyển nơi đây, đi làm thuê mưu sinh vài năm, đến khi 17-18 tuổi rồi thì lấy chồng sinh con.
"Con gái học hết lớp 9 là được rồi, biết viết chữ viết tên là được rồi. Học nhiều để làm gì?", những câu nói đã khiến Yến ám ảnh suốt quãng thời gian dài. Suốt 3 năm, cô gái nhỏ đã bị mắc kẹt giữa khát khao đến trường và quan niệm bao đời của cộng đồng nơi đây rằng "con gái không cần học cao".
Vậy nhưng, niềm khát khao được đến trường không ngừng âm ỉ trong Yến. Không ít lần đi chăn trâu gần trường cấp 2, Yến đã lén đứng nghe thầy giảng bài. Thầy giáo cũ cũng biết Yến rất ham mê việc học nên nhiều lần đến nhà thuyết phục bố mẹ cô: "Thầy cách nhà tôi 3-4km nhưng tuần nào thầy cũng đến 2-3 lần xin bố mẹ cho tôi đi học. Bố tôi vẫn giữ quan điểm cũ còn thầy luôn nhấn mạnh mục tiêu "học để thoát nghèo", Chảo Thị Yến kể lại.
May thay, mẹ Yến thì khác, bà rất thương con gái, sau nhiều lần nói chuyện với thầy bà đã ủng hộ Yến tiếp tục đến trường. Lúc đầu bố của Yến không đồng ý nhưng sau này hai vợ chồng đã chấp nhận bán dần trâu bò, làm đủ nghề để có tiền nuôi con ăn học.
Thời đó, ở bản Ngám Xá không có gia đình nào cho con gái đi học cao hết. Ai cũng nói "tội gì phải cho đi học, sau này lại về nuôi nhà chồng", nhưng bà Hoa lại nghĩ khác, con gái hay con trai cũng đều là con mình cả.
Vượt qua định kiến, Chảo Thị Yến lại tiếp tục cắp sách đến trường, viết tiếp giấc mơ còn đang dang dở. Cô gái nhỏ chỉ mất 1 học kỳ để vươn lên đứng đầu lớp. Thấy cô học trò nhỏ thông minh, nhanh nhạy, các thầy giáo đã phải soạn riêng giáo án, bài tập riêng cho Yến.
Nhờ sự chăm chỉ không ngừng mà năm 2010 Chảo Thị Yến đã thi đỗ đại học, trở thành người đầu tiên cả xã biên giới xuống xuôi học đại học. Thời điểm đó, Yến đã chứng kiến những căn lũ quét tàn khốc nên đã quyết định chọn làm công việc liên quan đến bảo vệ rừng, chính vì thế cô đã đi học ở Đại học Lâm Nghiệp.
Khi xuống xuôi học đại học, cô nhận ra rằng không chỉ đồng bào mình mà có rất nhiều người vẫn còn định kiến về chuyện "con gái không cần học cao, không nên mơ mộng nhiều" nên đã lựa chọn đi làm một công việc ổn định rồi lấy chồng và ở nhà chăm lo cho gia đình. Lúc đó, cô gái trẻ đã rất chạnh lòng, chỉ có một cách duy nhất là phải học tập chăm chỉ để thực hiện ước mơ của mình.
Sau 4 năm nỗ lực, Yến đã tốt nghiệp trường đại học với tấm bằng giỏi và giành được học bổng Erasmus trị giá 50.000 USD (khoảng 1,2 tỷ đồng) đi học thạc sĩ ở Đức và Italia. Ngay sau khi nghe được tin Yến nhận học bổng đi học nước ngoài, người dân bản Ngậm Xá đã thi nhau kéo đến nhà để chúc mừng. Nghe những lời chúc chân thành của họ Yến nhận ra đã có sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng nơi đây. Khi đó cô biết, đường mình đi không còn ngược chiều nữa, bởi mọi người đã dần hiểu và tin rằng, học là tốt cho tương lai dù có là nam hay nữ.
Từ bỏ công việc ổn định có lương hấp dẫn ở Hà Nội để trở về bản làng nghèo vùng biên
Năm 2018, sau 2 năm du học ở châu Âu, Yến đã hoàn thành chương trình thạc sĩ và trở về nước làm việc tại nhiều vị trí khác nhau như tư vấn tự do cho một số dự án của UNESCO và một tổ chức của Hà Lan, trợ lý dự án trong Trung tâm Con người và Thiên nhiên. Làm công việc ổn định trong các tổ chức có uy tín nhưng cô gái trẻ người Dao vẫn luôn trăn trở với mong muốn trở về phát triển bản thân và góp phần giúp quê hương thoát nghèo.
Năm 2020, Yến đã quyết định vừa đi làm vừa kinh doanh homestay và phát triển du lịch sinh thái ở Sapa. Yến và một người bạn đã chung vốn làm ăn, số tiền đó do cô tích lũy trong mấy năm đi làm và đi vay mượn bạn bè. Thế nhưng không may cho Yến khi Covid-19 ập đến khiến cho du lịch ngừng trệ, khi đó homestay của cô phải hoạt động cầm chừng.
Tháng 5/2022, may mắn thay Yến được tham gia Hội nghị Thủ tướng Chính phủ đối thoại với nông dân Việt Nam. Sau khi tham gia hội nghị, được tiếp xúc với những người thành đạt trong lĩnh vực phát triển kinh tế nông nghiệp. Cô nhận thấy, có nhiều người nông dân dù khởi nghiệp muộn nhưng gặt hái được rất nhiều thành công, có nhiều người dù không phải dân bản địa nhưng họ vẫn giúp nâng tầm được các sản phẩm của người dân tộc. Lúc đó, cô gái trẻ đã tự đặt cho mình câu hỏi: "Tại sao một người sinh ra từ bản làng như mình lại không thể làm được điều đó?"
Cô cũng nhận ra một điều, nếu không chuyên tâm làm việc gì thì rất khó có được thành công. Chính vì thế cô đã quyết định từ bỏ công việc ổn định và trở về với quê hương để bắt đầu một hành trình mới với nông sản và thảo dược của người Dao.
Đến đầu tháng 7, Chảo Thị Yến đã chính thức trở thành Giám đốc Hợp tác xã Tri thức bản địa Goong. Yến chia sẻ, trong tiếng Dao, Goong có nghĩa là tốt đẹp. Cô mong muốn hợp tác xã sẽ mang đến cho cộng đồng nhiều giá trị tốt đẹp hơn.
Gặp khó khăn nhưng quyết không lùi bước
Hợp tác xã Tri thức bản địa Goong của Chảo Thị yến tập trung vào những sản phẩm liên quan đến tri thức bản địa của người dân tộc Dao với những loại dược liệu, thuốc Nam, các loại lá tắm sau sinh, các loại nông sản... đều được khai thác và sản xuất theo phương pháp của người xưa. Yến có vai trò là người kết nối để áp dụng các kĩ thuật khoa học công nghệ để nâng tầm các bài thuốc, phát huy dược tính đồng thời giúp cho việc sử dụng trở nên dễ dàng hơn.
Để giúp quảng cáo các sản phẩm này cô gái sẽ đã tận dụng thế mạnh của các phương tiện truyền thông, thực hiện các buổi livestream. Nhận thấy cộng đồng có sự quan tâm nhất định đến các sản phẩm, Yến đã lên kế hoạch để phát triển loại hình du lịch trải nghiệm.
Bên cạnh đó, cô còn tìm kiếm thêm các sản phẩm tốt khác của người Dao nơi đây để phân phối ra thị trường. Hợp tác xã sẽ đưa ra các quy chuẩn, nếu người dân muốn cung ứng thì phải đảm bảo các yêu cầu đó. Bước đầu, hợp tác xã đã thành công với một số mặt hàng như sâm đất, miến sâm đất... Thời gian vừa qua, hợp tác xã đã giúp bà con kết nối tiêu thụ được 20 tấn sâm đất. Không những thế, các bài thuốc thảo dược của người Dao còn được đông đảo người dân quan tâm và nhanh chóng có nhiều lượt mua trên các sàn thương mại điện tử.
Hợp tác xã của Yến đang tập hợp 9 hộ gia đình bản địa. Tuy nhiên, trong thời gian đầu cô gái trẻ cũng gặp không ít khó khăn, dù có sự giúp đỡ của em nhưng cô vẫn phải kiêm nhiều "chức vụ" khi vừa sáng tạo nội dung, vừa quay video, dựng phim còn quản lý các trang bán hàng, thiết kế nhãn hiệu, phát triển sản phẩm. Hầu hết những kiến thức mới mẻ này người dân bản Ngám Xá chưa được tiếp cận, Yến chính là người đi đầu thực hiện.
Là một người làm việc nghiên cứu quản lý tài nguyên rừng bền vững, Yến có được sự thuận lợi khi chuyển hướng sang kinh doanh, cô vừa có thể phát triển kinh tế vừa biết cách gắn liền với quá trình bảo tồn thiên nhiên. Tuy nhiên, cô cũng gặp phải nhiều khó khăn khi bị hạn chế về nguồn tài chính, nhân sự hay kiến thức marketing quảng bá cho sản phẩm.
Nhưng dẫu có lúc nản lòng, cô gái trẻ vẫn không hoài nghi hay có ý định từ bỏ con đường này, cô tự nhủ có lẽ đây chính là con đường tốt nhất cho bản thân mình. Cô gái trẻ Chảo Thị Yến vẫn từng ngày nỗ lực và không ngừng tiến về phía trước giống như khi xưa cô đã quyết tâm đi ngược chiều để đến với tri thức.
