43 pho tượng đồng độc bản kể chuyện lịch sử Việt Nam

Trong một không gian hội ngộ của những người bền bỉ đi tìm giới hạn mới, 43 pho tượng đồng đứng cạnh nhau như 43 cánh cửa mở vào lịch sử. Ở đó có các vị vua, danh nhân và anh hùng dân tộc; có những gương mặt vốn quen thuộc trong sử liệu, nhưng nay được nhìn thấy bằng khối, đường nét, sắc độ và ánh sáng. Khi nghệ nhân, thạc sĩ Phạm Trọng Tuấn được vinh danh Kỷ lục Việt Nam tại Hội ngộ Kỷ lục gia Việt Nam lần thứ 55, con số 43 gây chú ý. Tuy nhiên, phần đáng kể hơn nằm phía sau con số: một nỗ lực chuyển ký ức chung của cộng đồng thành hình hài có thể nhìn ngắm và đối thoại.

Kỷ lục được xác lập cho cá nhân sở hữu, trưng bày bộ tượng đồng các nhân vật lịch sử - văn hóa Việt Nam có số lượng nhiều nhất. Bộ sưu tập gồm 43 tác phẩm độc bản, cao từ 1,2 m đến 1,6 m, tạo cảm giác gặp gỡ thay vì chỉ quan sát hiện vật. Từ đây, câu chuyện chạm đến một câu hỏi rộng hơn: lịch sử sẽ được kể thế nào trong đời sống đương đại?

Khi đồng trở thành chất liệu của ký ức

Đồng không phải chất liệu dễ chiều. Từ phác thảo, tạo mẫu đến đúc và hoàn thiện bề mặt, mỗi công đoạn đều đòi hỏi kinh nghiệm và kiên nhẫn. Nhưng chính độ bền cùng chiều sâu màu sắc khiến đồng từ lâu gắn với những biểu tượng quan trọng trong đời sống văn hóa Việt Nam. Chọn đồng để tái hiện nhân vật lịch sử vì thế cũng là cách đặt nhân vật vào dòng chảy lâu dài của ký ức dân tộc.

Mỗi pho tượng được nhìn nhận như một chân dung văn hóa. Nhiều nhân vật không để lại hình ảnh trực tiếp, nên người sáng tác phải đi từ tư liệu, bối cảnh, trang phục và khí chất. Một ánh nhìn, thế đứng hay nếp áo đều định hình cảm nhận của người xem. Phía sau vẻ tĩnh lặng của tượng đồng vì thế là quá trình nghiên cứu và diễn giải lịch sử bằng ngôn ngữ thị giác.

Khi cùng hiện diện, các nhân vật tạo nên một trường liên tưởng rộng hơn từng tiểu sử riêng lẻ, giúp lịch sử trở thành mạng lưới câu chuyện có hình hài và cảm xúc.

Một hành trình văn hóa không cần đi quá xa

Du lịch văn hóa thường bắt đầu từ nhu cầu được đứng gần quá khứ. Người ta đến thành cổ để chạm vào lớp gạch cũ, vào bảo tàng để nhìn hiện vật nguyên gốc. Điêu khắc chân dung mở thêm một lối tiếp cận: đưa con người của quá khứ trở lại không gian đương đại. Trước pho tượng có tỷ lệ gần người thật, khoảng cách với nhân vật dường như ngắn lại; lịch sử được tiếp nhận bằng cả lý trí và trực giác thẩm mỹ.

Từ góc nhìn trải nghiệm, bộ tượng mở ra nhiều khả năng nếu được tổ chức trong một không gian trưng bày có chiều sâu. Một hành trình tham quan có thể được dẫn dắt theo dòng thời gian, theo chủ đề dựng nước - giữ nước, hoặc theo những đóng góp về văn hóa, giáo dục và tư tưởng. Tư liệu, âm thanh, ánh sáng và công nghệ số có thể bổ trợ, nhưng pho tượng vẫn là điểm neo. Công nghệ khi ấy không lấn át di sản mà giúp người xem đọc sâu hơn từng đường nét, hiểu rõ hơn bối cảnh và tiếp tục khám phá sau khi rời không gian trưng bày.

Đó cũng là cách một kỷ lục bước vào đời sống du lịch. Với học sinh, đây có thể là tiết học lịch sử ngoài lớp; với du khách, là lối vào cô đọng để nhận diện những gương mặt làm nên chiều sâu văn hiến Việt Nam.

Từ kỷ lục Việt Nam đến cuộc đối thoại với thế giới

Dấu mốc tại Hội ngộ Kỷ lục gia Việt Nam lần thứ 55, đồng thời kỷ niệm 22 năm thành lập Tổ chức Kỷ lục Việt Nam, ghi nhận hành trình lao động nghệ thuật và nghiên cứu của nghệ nhân Phạm Trọng Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Tôn tạo Di sản Văn hóa Việt. Nhưng với người làm di sản, sự ghi nhận chỉ thực sự có ý nghĩa khi tạo thêm động lực cho giá trị văn hóa tiếp tục được lan tỏa.

Khát vọng của tác giả là đưa lịch sử và văn hóa Việt Nam đến gần bạn bè quốc tế thông qua nghệ thuật điêu khắc. Đây là một hướng đi giàu tiềm năng bởi nghệ thuật thị giác có khả năng vượt qua rào cản ngôn ngữ. Một du khách nước ngoài có thể chưa biết tên một vị vua hay một danh nhân Việt Nam, nhưng vẫn có thể bị cuốn hút bởi thần thái, phục sức và câu chuyện được thiết kế quanh tác phẩm. Từ sự tò mò ban đầu, cánh cửa dẫn đến lịch sử, địa danh, di sản và con người Việt Nam được mở ra tự nhiên hơn.

Với thuyết minh đa ngữ, tư liệu chuẩn hóa và cách trưng bày phù hợp, 43 pho tượng có thể trở thành những “đại sứ kể chuyện” tại triển lãm, tuần văn hóa hoặc chương trình quảng bá điểm đến. Sức mạnh mềm đôi khi bắt đầu từ khoảnh khắc một người đứng trước tác phẩm và muốn biết thêm về đất nước đã tạo nên câu chuyện ấy.

Để đi xa, giá trị thẩm mỹ cần song hành với độ tin cậy của tư liệu. Sự gặp gỡ giữa nghệ nhân, nhà nghiên cứu và người làm trải nghiệm sẽ giúp tác phẩm trở thành phương tiện giáo dục, giao lưu văn hóa có sức sống lâu dài.

Để lịch sử tiếp tục hiện diện

Trong quan niệm của nghệ nhân Phạm Trọng Tuấn, bảo tồn không chỉ là giữ lại những gì thuộc về quá khứ, mà còn là tìm cách để các giá trị ấy hiện diện trong đời sống hôm nay và được trao truyền cho ngày mai. Bộ sưu tập 43 pho tượng đồng cho thấy một cách hiện diện như thế: lịch sử được cô đọng trong hình khối, ký ức được đánh thức bằng nghệ thuật, còn người xem được mời bước vào câu chuyện bằng cảm xúc của chính mình.

Kỷ lục Việt Nam là một dấu mốc rõ ràng, nhưng không phải dấu chấm hết. Hành trình đáng chờ đợi nằm ở cách bộ tượng được nghiên cứu, trưng bày, diễn giải và kết nối với công chúng trong tương lai. Bởi sau cùng, giá trị lớn nhất của một pho tượng lịch sử không chỉ là đứng vững trước thời gian. Giá trị ấy nằm ở khả năng khiến mỗi thế hệ dừng lại, nhận ra một phần căn cước của mình và tiếp tục kể câu chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ của thời đại.